Wijs met repertoire - boekje
Luisteren - kiezen - spelen
Heleen Huijnen
Joop Boerstoel
Voorwoord
Samen muziek maken is fantastisch! Dat ervaren we allemaal in onze orkestpraktijk. Tijdens projecten, repetities en uitvoeringen blijkt steeds weer hoe belangrijk het is om ‘goed’ repertoire uit te kiezen. Maar wat is goede muziek of het juiste repertoire? Daarover bestaat weinig zekerheid!
Eén ding is wél zeker: publiek, muzikanten en dirigenten zijn het soms hartgrondig oneens over welke muziek zij goed of slecht vinden en wat
bij hen in de smaak valt en wat niet. Dat komt door de ‘ruimte’ die muziek biedt aan luisteraars en muzikanten – een essentiële kwaliteit, én voer voor discussie! Onze mening kan bovendien veranderen naarmate we meer ervaren hebben wat er ín en mét bepaalde muziek ‘aan de hand’ is!
Veel mensen gaan af op hun gevoel en beleving: als een muziekstuk, song of nummer lekker klinkt en goed voelt, is het voor hen een ‘goed’ muziekstuk. Anderen vormen hun mening aan de hand van specifieke componenten van muziek: denk aan de melodie, het ritme, de harmonie, de tekst, de vorm, de instrumentatie, het karakter, de stemming of de stijl. Of ze stellen zichzelf vragen als: Hoe is het om deze muziek te spelen? Geeft het speelplezier? Spreekt het de verbeeldingskracht aan?
Het is de verantwoordelijkheid van de dirigent om, samen met het orkest, muziek te kiezen die bijdraagt aan de ontwikkeling van het orkest en het publiek weet te raken. Dat kan alleen als de muzikanten zelf de muziek dragen, en als zij met plezier en overtuiging spelen tijdens inspirerende repetities en uitvoeringen.
Hoe kunnen muzikanten actief meedenken over de repertoirekeuzes van hun orkest? Hoe krijgen zij inzicht in het woud van uitgeverijen, niveaus, componisten, tradities, muziekstukken? Welke kennis is handig – of zelfs nodig – om muzikaal enthousiasme om te zetten in geschikt repertoire voor het eigen orkest? Hoe kunnen muzikanten hun ervaringen en inzichten delen, zodat zij elkaar inspireren en versterken, binnen het eigen orkest
en daarbuiten? Een enthousiaste muziekcommissie, goede onderlinge samenwerking en de juiste tools zijn daarbij belangrijke voorwaarden.
Dit boekje is zo’n handige ‘tool’. Heleen Huijnen en Joop Boerstoel faciliteren hiermee de betrokkenheid van muzikanten. Het boekje biedt handvatten en ideeën om samen een sterker muzikaal fundament te leggen en te bouwen aan een mooi orkest, geslaagde concerten en een betrokken publiek!
We hopen dat deze publicatie een inspiratiebron is voor iedereen die met hart en ziel betrokken is bij een of meer (blaas)orkesten. Samen kunnen we blijven groeien, ontdekken en vooral: muziek maken die ons allemaal raakt.
Veel leesplezier, veel muziekplezier!
Jan van den Eijnden en Will Veraa
Keuzemenu
-
Introductie
Introductie
“ Like the audience, the musicians need a balanced diet of repertory, challenges to stimulate theircreativity, and new pieces to keep them fresh. A good mixture of pieces is healthy for an orchestraand raises its standard. ”
- Christopher SeamanInleiding
Zoals de houding van luisteraars over muziek verandert naarmate zij meer weten of meer ervaring hebben, zo geldt dat ook voor de mensen aan de andere kant van de lessenaar. Musici in amateurorkesten zijn vaak weken tot maanden bezig om de muziek voor een uitvoering in te studeren. Het kost tijd om muziek goed tot je te nemen, en dat vereist motivatie over een langere periode. Als amateurmusici muziek (te lang) niet mooi vinden, dan kan dat hun spelplezier beïnvloeden. Het is belangrijk om te weten wat je speelt, waarom je het speelt en hoe het aansluit bij de rest van het programma. Het proces van de muziekkeuze en repetitie weegt daarom even zwaar als het resultaat op de uitvoering.
Met dit boekje willen we het kiezen van repertoire een bewust(er) proces maken, om zo te komen tot een grotere diversiteit in de gespeelde muziek. Het boekje is geschikt voor mensen die net beginnen met repertoire zoeken en kiezen én voor ervaren muziekcommissieleden die op zoek zijn naar nieuwe inzichten of die mede-muziekcommissieleden willen helpen op stoom te komen.
Dit boekje geeft geen recept voor goed repertoire voor je orkest of voor een goed samengesteld programma. Wel zetten we een aantal zaken op een rij die je helpen bij het uitzoeken van repertoire. Welke kennis heb je nodig? Waar haal je die kennis vandaan? Welke vaardigheden zijn belangrijk? Hoe doe je die op of verbeter je die? Daarvoor vind je in dit boekje tips, notitiebladen en checklists.
Om kennis en vaardigheden op te bouwen moet je iets vooral ook veel doen. Een aantal tips en notitiebladen zijn daarom gericht op jezelf en
het verbeteren van je eigen kennis of vaardigheden. Andere zijn gericht op de muziekcommissie of het orkest. En tot slot zijn er praktische tips, notitiebladen en checklists die je direct kunt inzetten voor een specifiek concert, vanaf de eerste longlist van muziekwerken tot de punten waar je aan kan denken voor een programmaboekje.Waarom zou je met je orkestleden en dirigent samen de muziek uitzoeken?
• Het zorgt voor een grotere betrokkenheid van de orkestleden;
• De orkestleden leren over repertoire en de aspecten die van belang zijn voor het maken van een concertprogramma. Dit verbreedt de muzikale kennis en vaardigheden van de musici;
• Orkestleden, muziekcommissieleden en de dirigent krijgen meer begrip voor elkaar, voor het gekozen repertoire en voor de gemaakte keuzes. Musici maken meestal keuzes op basis van persoonlijke voorkeuren of ervaringen, karaktertrekken, of misschien wel puur op basis van de eigen partij. Als dirigent leer je je orkestleden daardoor beter kennen.Waarom zou je notitiebladen invullen en checklists nalopen?
Experts maken de beslissingen over repertoire vaak in hun hoofd. Daarbij zullen ze, soms onbewust, de aspecten nalopen die genoemd staan in de notitiebladen in dit boekje. Zo’n blad invullen lijkt dan onnodig. Het is dan ook prima om de notitiebladen alleen als check of inspiratie te gebruiken.
Voor minder ervaren mensen die graag willen leren om repertoire uit te zoeken, zijn de notitiebladen en checklists een handig hulpmiddel om alle keuzes een plek te geven. En als je een notitieblad met meerdere mensen invult, helpt het om op een lijn te komen of juist nieuwe zienswijzen te ontdekken en te verhelderen.Hoe gebruik je dit boekje?
Je kunt dit boekje van voor tot achter doornemen en gebruiken. Of niet. Wij moedigen je aan om het vooral te gebruiken op een manier die werkt voor jou. Bijvoorbeeld door alleen de onderdelen te gebruiken (of te downloaden van onze website) die je nu nodig hebt. Je kunt elk hoofdstuk los lezen
en toepassen. Achter in dit boekje vind je alle notitiebladen en checklists om een seizoen met je orkest te regelen.
Op onze website vind je verdieping of verbreding met hand-outs en met verwijzingen naar internetbronnen die je verder helpen of meer detailinformatie geven. Ook kun je er alle checklists en
notitiebladen downloaden. -
Repertoirekennis opbouwen
Repertoirekennis opbouwen
“Wat men moet leren te doen, leert men door het te doen.”
- AristotelesInleiding
Hoe beter en breder je repertoirekennis, hoe makkelijker het is om muziekstukken te selecteren voor je orkest. Met een grotere repertoirekennis heb je meer ‘haakjes’ om nieuwe werken aan op te hangen. Luister je naar een nieuw werk of een nieuwe componist, dan blijft de muziek beter hangen en kun je het stuk makkelijker beoordelen.
Repertoirekennis bouw je op door veel muziek te luisteren, via opnames en concerten. De volgende vragen spelen een rol: Welke componisten zijn er? Wat voor muziekwerken zijn er? Wat valt bij jou in de smaak? Welke genres vind je mooi?
Bij dit hoofdstuk hoort een notitieblad waarmee je je gedachtes tijdens het luisteren kan noteren. Dit helpt om je conclusies beter te onthouden. Zo breid je je repertoirekennis stap voor stap uit.Waarom wil je repertoirekennis opbouwen?
• Je plaatst nieuwe muziekstukken makkelijker in een groter geheel;
• Je ontwikkelt je basiskennis en een positief kritische houding richting de muziek die je hoort;
• Je vergroot je klankkleurenpalet;
• Je leert luisteren ‘met andere oren’;
• Je neemt anderen mee in je overwegingen en kunt hen positief prikkelen;
• Je bent bewuster bezig met de muziek die je hoort, waardoor je makkelijker een longlist samenstelt voor je concert of orkest;
• Je leert componisten kennen en ontdekt hun signatuur of stijl;
• Je vergroot je eigen spelplezier;
• Je krijgt een bredere blik op muziek en de mogelijkheden voor jou en je orkest;
• Je leert over verschillende muziekstijlen en ontwikkelingen en legt makkelijker verbanden;
• Je ontdekt meer over muziek en leert meerdere aspecten kennen, waardoor je anders gaat luisteren. Hoe meer je over muziek weet, hoe meer je ervan kan genieten.Aan de slag
Muziek luisteren
Repertoirekennis bouw je vooral op door veel en actief met muziek bezig
te zijn. Bezoek dus geregeld concerten. Luister veel naar muziek, ook naar verschillende genres. Luister naar verschillende uitvoeringen van hetzelfde muziekwerk en naar verschillende arrangementen, als die er zijn. Wat vind
je van een uitvoering? Wat vind je het van het arrangement? Door je dat af te vragen maak je onderscheid tussen de uitvoering (of het arrangement) en de compositie op zichzelf. Een uitvoering zegt niet altijd alles over de compositie.Lijstjes bijhouden
Maak lijstjes, om jezelf te helpen je eigen smaak te ontwikkelen. En om dingen die je mooi vindt te onthouden, zodat je ze op een gepast moment in de toekomst kunt gebruiken. Denk aan lijstjes van:
• Muziekstukken per karakter / stemming / stijl (zie het notitieblad Repertoirewensen);
• Thema’s (zie de hand-out Themalijst);
• Muziekstijlen en -genres (zie de hand-out Lijst muziekstijlen en -genres);
• Componisten;
• Verzoeknummers en aanbevelingen van leden uit het orkest (zie het notitieblad Repertoirewensen).Partituur meelezen
Het is verstandig om bij het luisteren naar muziekwerken af en toe een partituur erbij te pakken om mee te lezen. De beleving is vaak anders als je ook de bladmuziek voor je ziet. Bovendien train je op deze manier spelenderwijs het lezen van een partituur .
In het volgende hoofdstuk Partituur lezen en instrumentenkennis gaan we dieper in op het lezen van partituren. In dit hoofdstuk en ook in het hoofdstuk Van longlist naar shortlist vertellen we ook waar je in een partituur op kunt letten voor een globale analyse.Verdieping en verder lezen
Op onze website vind je linkjes naar meer theoretische uitleg over zowel de basiselementen van muziek als muziekanalyse. Daarnaast vind je linkjes naar plekken om inspiratie op te doen voor repertoire dat je kunt luisteren.
Hoe gebruik je het notitieblad Repertoirekennis opbouwen?
Praktisch
In het notitieblad is hier ruimte gereserveerd om praktische informatie van het muziekwerk en de geluisterde uitvoering te noteren.
Emoties en associaties
Hier is ruimte gereserveerd om in een vrije vorm aan te geven wat de muziek met je doet, op verschillende, losse momenten in het stuk. Welke emoties roept de muziek bij je op? Waar moet je aan denken tijdens het luisteren? Zie dit blok als een soort luisteraantekeningen voor je recensie.
Maak er bijvoorbeeld een tekening bij, concreet, abstract of gebruik emoji’s. Gebruik vormen of donkere en lichte kleuren om energie of emotie van de muziek aan te geven. In het hoofdstuk Van Longlist naar Shortlist lees je meer over hoe je energie kunt vangen in een tekening.
Je kunt ook de muziek omschrijven in creatieve, associatieve, losse termen. Ideeën voor deze woorden om een emotie of sfeer uit te drukken vind je in de hand-out Associatieve Woordenlijst.Recensie
Schrijf je eigen recensie over het gehele muziekstuk. Gebruik je eigen woorden. De onderstaande vragen kunnen hierbij helpen:
• Bij welke thema’s past deze muziek?
• Wat doet deze muziek met je? Wat voel je?
• Waar gaat je aandacht heen?
• Wat is de intentie van de componist?
• Herken je de stijl van de componist in dit werk? Of herken je het idioom
• van andere componisten of muziekwerken? Zo ja, welke?
• Raakt deze uitvoering je? Waarom wel of niet?Compositiekarakteristiek
Op basis van onderstaande punten kun je de compositie evalueren. In dit lijstje is rechts niet beter dan links of andersom. In een interessant, gevarieerd programma gaat onbekende, ingewikkelde of zelfs gekunstelde muziek goed samen met eenvoudige of herkenbare, makkelijk luisterbare stukken.
Gemoedelijk / Gemakkelijk ↔ Avontuurlijk
Moet je je aandacht erbij houden om het stuk te kunnen volgen, of luistert het lekker weg?Uniek ↔ Stereotype / herkenbaar idioom
Is dit stuk origineel, vergeleken met andere stukken? Gebruikt de componist een bijzonder idioom of verwerkt diegene unieke ideeën?Natuurlijk / authentiek ↔ Gekunsteld / artistiek
Voelen de melodielijnen en overgangen natuurlijk en authentiek aan? Of zijn ze gekunsteld en zeer artistiek?Abstract ↔ Verhalend / programmatisch
Vertelt het muziekstuk een verhaal? Is het misschien op een bestaand verhaal gebaseerd? Of is het stuk meer abstract?Ideeënrijkdom / fantasievol thema ↔ herhalend / voorspelbaar
Als je het stuk op zichzelf neemt, bevat het dan veel verschillende ideeën? Hoor je bijvoorbeeld variaties van eenzelfde melodie, of veel verschillende melodieën? Bevat het stuk een thema dat de componist fantasievol gebruikt? Of keert het thema voorspelbaar terug, bijvoorbeeld alleen in een andere toonsoort (modulatie) of ritmische zetting?Onderhoudend / boeiend ↔ Eentonig
Boeit de compositie en sleept hij je mee? Of gaat de muziek het ene oor in en het andere weer uit?Voelt lang aan ↔ Voelt kort aan
Voelt het muziekstuk lang of kort aan, vergeleken met de tijd die de uitvoering duurt?Hoe gebruik je het notitieblad Repertoirewensen - basis?
Dit blad is bedoeld voor het bijhouden van een longlist. Je kunt het ook gebruiken om bij je muziekcommissie of bij je orkestleden repertoirewensen op te halen. Zoek je de juiste term voor de muziekstijl? Bekijk dan de hand-out Lijst muziekstijlen en -genres op de website. Daar vind je ook een uitgebreide
versie van het notitieblad Repertoirewensen, waarop je meer informatie per muziekwerk kunt noteren. Dat notitieblad is vooral handig voor leden van de muziekcommissie. -
Partituur lezen en instrumentenkennis
Partituur lezen en instrumentenkennis
tekst
-
Artistieke visie
Artistieke visie
tekst
-
Jaaroverzicht
Jaaroverzicht
tekst
-
Concertformule
Concertformule
tekst
-
Van longlist naar shortlist
Van longlist naar shortlist
tekst
-
Achtergrond bij de noten
Achtergrond bij de noten
tekst
-
Reflectie
Reflectie
tekst
Tot slot
We hopen dat je dit boekje met plezier hebt gelezen. En dat je met de aangereikte handvatten nieuwe ideeën hebt opgedaan en richting hebt kunnen geven aan het vinden van repertoire. Wellicht heeft het boekje jouw repertoirekeuze makkelijker gemaakt. Uiteindelijk hopen we bovenal dat alles wat je hebt ontdekt leidt tot meer speelplezier op je orkestrepetities!
Voor verder lezen, verdieping en meer informatie verwijzen we je graag naar onze website: www.musidesk.nl/hand-outs. Daar vind je ook de bronvermeldingen, alle notitiebaden uit dit boekje en aanvullende hand-outs.
Heb je ideeën, inzichten of feedback? Laat dat dan vooral weten via:
We zien je reactie graag tegemoet!
Heleen Huijnen & Joop Boerstoel
Dankwoord
Een boek als Wijs met repertoire kost tijd, zorg en aandacht om te maken. De motivatie daarvoor haalden wij uit de signalen dat er in het werkveld veel behoefte is aan meer kennis over repertoire en concrete handvatten voor de repertoirekeuze.
Over de vraag hoe we het beste in die behoefte konden voorzien, hebben wij vele uren gebrainstormd met Will Veraa en Jan van den Eijnden. Onder de vele creatieve ideeën die dat opleverde, was ook dit boekje Wijs met repertoire. Dat het een voorwoord heeft van Will en Jan maakt voor ons de cirkel rond. Will en Jan, veel dank.
Wij konden dit boekje realiseren dankzij de onophoudelijke aanmoediging door onze collega’s bij Musidesk Rijnbrink. Het boekje was niet zo fantastisch geworden zonder de redactie en de vele aanbevelingen van Huib Kouwenhoven. En het ziet er alleen zo mooi uit door de grote inzet en het inlevingsvermogen van Lilianne Koopmans.
We willen iedereen bedanken die op een of andere manier heeft bijgedragen aan het creatieve proces. Velen hebben mogelijke onderwerpen en verwijzingen naar kennis aangeleverd. Anderen hebben ons geholpen door de eerste versies van de notitiebladen uit te proberen. En weer anderen gaven ons de mogelijkheid om onze ideeën en prototypes aan het publiek te presenteren, dat altijd zeer goed meedacht en ons hielp onze ideeën aan te scherpen.
Ten slotte gaat onze dank uit naar iedereen die tijdens het maakproces enthousiast reageerde als we over dit project vertelden.
Meer weten?
We helpen je graag
-
Heleen
-
Joop
06-10561782
